برگی از تاریخ

عباس میرزا، چهره ی پایدارتاریخ

 



«عباس میرزا»، نایب السلطنه و ولیعهد، فرزند «فتحعلی شاه» قاجار و «آسیه خانم دولو»،   درپنجم شهریورماه 1168 خورشیدی، درقصبه نوا لاریجان زاده شد وبا وجود این که پسر ارشد «فتحعلی شاه» نبود، به وصیت «آغامحمدخان» به دلیل این که مادرش ازطایفه ی دولو قاجار بود، به ولایتعهدی انتخاب شد.
«عباس میرزا» فرمانده جنگ های ایران و روس نیز بود. جنگ هایی که منجر به بستن دوپیمان گلستان وترکمانچای وتجزیه ی بخش های بزرگی ازایران شد.
دستاوردهای «عباس میرزا» ازدوجنبه قابل بررسی است، نخست به عنوان یک فرمانروای سنتی مانند «شاه اسماعیل»، «شاه تهماسب»، «شاه عباس»، «نادرشاه» ودیگران. وی دراین راستا تلاش کرد با حفاظت ازحدود وثغور ایران ونیز دادگری وآبادانی وهمچنین نشر علم وادب، ازرویه ی پادشاهان ساسانی یا برخی سلاطین صفوی پیروی کند،  اما اهمیت «عباس میرزا» به این است که وی به نوعی پایه گزار تجدد درایران به شمار می آید.
تجدد مدنظر«عباس میرزا» دوخصوصیت عمده دارد، نخست این که وی با بهره گیری از وابزارهای مدرن، ساختار نظامی ایران را ازنظر اسلحه، لباس، تدارکات وحتی  آرایش های نظامی، اروپایی کرد.
همچنین به جاده سازی وشهرسازی با استفاده ازاسلوب های اروپایی همت گماشت،اما مهم ترین اقدامی که «عباس میرزا» در راستای استفاده ازظواهرمدرنیسم وبه عبارتی دیگر مدرنیزاسیون ایران انجام داد، آوردن ماشین چاپ به ایران بود که این مهم، منجر به گسترش افکارجدید درایران شد.
دومین ویژگی این تجدد، این بود که مدرن سازی ایران ازجنبه های نظری وبنیادی نیز دردستورکارعباس میرزا قرارداشت.
وی برای نخستین بار دانشجو به اروپا فرستاد. هدیه ی این دانشجویان برای ایران، اندیشه ی آزادی وتجدد بود. برای نمونه هنگامی که «میرزاصالح شیرازی» به انگلستان می رود، می گوید: «دراین جا ازغل وزنجیر خبری نیست. رعیت آزاداست وامنیت دارد. این افکار بود که تخم آزادی وتجدد را درایران پاشید. یکی دیگر ازاین دانشجویان  «میرزا جعفرخان مشیرالدوله مهندس باشی» است. این فرد بعدها عمرخود را وقف   حفظ تمامیت ارضی ایران کرد ودرتمام کمیسیون های مرزی با عثمانی حضورداشت وبا سرسختی وعلم واستدلال از وجب به وجب آب وخاک ایران ازجمله «اروند رود» و«خرم شهر» دفاع کرد.
دستاورد بزرگ «عباس میرزا» درراستای مدرن سازی ایران پرورش چنین بزرگانی بود.
اقدام دیگر «عباس میرزا» درراستای مدرن سازی ایران، تلاش برای ایجاد دولت منظم است. تلاشی که به نوعی الگوگیری از«پطر» به شمار می آمد.
«عباس میرزا» سعی کرد قدرت های محلی را دربرابر دولت مرکزی تضعیف و یک حاکمیت واحد به سرتاسر کشور اعمال کند.

- عباس میرزا، روشنفکرِ عمل گرا

 

یکی ازشیوه های عباس میرزا درراستای مدرن سازی ایران، ازمیان بردن فاصله ی  میان حاکمیت ومردم بود. عباس میرزا، شکوه دستگاه سلطنت را در ارعاب مردم   نمی دانست، بلکه اقتدار حکومت را درنترسیدن مردم ازحاکمان ویکی شدن حکومت و مردم می دانست.
«میرزا حسن خان گرانمایه» ازرجال عصر ناصرالدین شاه درنامه ای به «مظفرالدین میرزا» ولیعهد می نویسد: «نایب السلطنه (عباس میرزا) طاب ثراه، وقتی که به سمت ولیعهدی به آذربایجان آمد، به مرور ایام وتدابیرحکیمانه، آدم های عاقل به دور وبر خود ازهرجای ایران جمع کرد.
همه آنها را برخود رام کرد و اولاد آن ها را شغل ومنصب داده، تربیت فرموده  وبا همدیگر وصلت کرد وروز به روز برعطوفتش افزود وخانه های آن ها مهمان رفت،  زن وبچه هایشان را به حضورخود خوانده، انعام واحسان پدرانه درباره ی آن ها   به عمل آورد.
حتی گاهی درایام شکار وسیاحت، سرزده داخل خانه های رعیت شده، لمحه ای نشسته، نان وآب خواست. فرد فرد ازاهل خانه احوال پرسی فرمود. یکی را مادر اسم داد، یکی را خواهر نام گذاشت وبذل وبخشش کرد.»
این اقدام عباس میرزا درحقیقت آن چیزی است که درعلوم سیاسی امروز اندیشمندانی همچون «میشل فوکو» ازآن به درونی کردن قدرت یادکرده اند. یعنی قدرت به جای   این که ازترس وارعاب ناشی شود، درمردم درونی شود.
«عباس میرزا» اقتدارش را با تسخیر قلب های مردم به دست آورد وازاین رو بود که همین مردم به وی درپرداخت غرامت ایران به روسیه یاری کردند و بدین ترتیب آذربایجان ازچنگال روسیه ی تزاری نجات پیدا کرد. «عباس میرزا»  اقتدار حکومت را نه  دربرابر رعیت که دربرابر قشون روس وعثمانی وبرده فروشان شمال خراسان معنا کرد وبا بریدن دست متجاوزان ازسرمردم، به حاکمیت آبرو واعتبار داد.
دراین باره نمونه ای تاریخی هست. «عباس میرزا» دوستی صمیمی به نام «نظرعلی خان» داشت. وی به یک دخترروستایی ارمنی دست درازی کرد. دخترارمنی به «عباس میرزا» شکایت برد. عباس میرزا با وجود دوستی نزدیکی که با نظرعلی خان داشت، دستورمحاکمه اورا داد و وی را اعدام کرد.
او بدین ترتیب فروتنی دربرابر مردم واقتدار دربرابر متجاوزان به حقوق مردم را درپیش گرفت و به درونی کردن قدرت پرداخت. راز محبوبیت عباس میرزا باوجود شکست ازروس ها درهمین نکته است.